بیژن سلطانی زاده
تاریخ : ۱۴۰۰/۰۲/۲۵ - 15:01

بیژن سلطانی زاده عملیات روانی در عصر رسانه روزگاری، نه چندان دور از امروز، جرج ارول، خالق دو اثر مشهور […]

بیژن سلطانی زاده عملیات روانی در عصر رسانه

روزگاری، نه چندان دور از امروز، جرج ارول، خالق دو اثر مشهور “قلعه حیوانات” و “۱۹۸۴”، در نوشتاری کنایه‌آمیز به مردم و سردمداران نظام سرمایه‌داری غرب اذعان داشته بود «دور نخواهد بود آن روزی که مغزهای من و شما را در تشتی مملو از مواد شوینده، با دقت و حساسیت ویژه شست‌وشو و سپس چند سی‌سی مواد ویژه به آن تزریق می‌کنند تا آن را برای داده‌هایی که خود می‌خواهند در آن جای دهند، آماده سازند». این بیان کنایه‌آمیز، امروز به‌گونه‌ای دیگر به واقعیت پیوسته است. با آغاز هزار سوم میلادی قدرت‌های سلطه‌گر جهانی با بهره‌گیری از ده‌ها ابزار ارتباطی و رسانه جمعی، و با بهره‌گیری برنامه‌ریزی شده از یافته‌های علوم رفتاری، علوم مغز و اعصاب، عصب – روان‌شناسی (نوروپسیکولوژی)، و به ویژه علوم شناختی، قادرند روان‌بنه‌های نوینی در نظام ادراکی مخاطبان ایجاد کنند و اذهان آنان را آنگونه که خود می‌خواهند، شکل دهند.

به باور ارونسون و دیگران دستگاه‌های تبلیغاتی و بنگاه‌های سخن‌پراکنی و نظام‌های سیاسی دنیای غرب، در دستکاری تعمدی اذهان و رفتارهای مخاطبان، افزون بر بهره‌گیری از فنون و تکنیک‌های قابل کشف از طریق فرآیندهای هشیارانه، از فرآیندهایی بهره می‌گیرند که به هیچ وجه، حتی از سوی مخاطب آگاه و دانش‌آموخته، قابل کشف نیستند. این دو محقق روان‌شناس، با بهره‌گیری از ادبیات پژوهشی علوم اعصاب و رفتار، این فرایندها را ادراک زیرآستانه‌ای نام نهاده‌اند. منظور آنان از این اصطلاح آن است که مخاطب بی‌آنکه بتواند پیام دریافتی را به صورت آگاهانه و هشیارانه ادراک کند، تحت تأثیر آن قرار می‌گیرد. محققان متعدد درستی این ادعا را آشکار ساخته‌اند.

از شگفتی‌های دنیای امروز آن است که دستکاری اذهان مخاطبان، برخلاف آنچه در گذشته مرسوم بود، در سطح فرایندهای سیاسی، تجاری، ایدئولوژیک و تبلیغاتی داخلی محدود نمانده است، بلکه سایر فرآیندها، به ویژه فرآیندهای نظامی، فرهنگی و اجتماعی، آن هم در سطح جهانی، را نیز دربر گرفته است. به تعبیر محققانی که تحقیق و بررسی در قلمرو روان‌شناسی نظامی را وجهه همت خویش قرار داده‌اند. سرویس‌های نظامی با راه‌اندازی کمیته‌های عملیات روانی، و فرمول‌بندی فرآیند بهره‌گیری از سازوکارهای روانی – اجتماعی برای اثر نهادن بر روحیه، اراده، ادراک و انگیزه مخاطبان آماج، فرایند دستکاری اذهان را به نقطه اوج خود رسانده‌اند.

محققان بر این باورند که در جنگ‌های آینده عملیات روانی، در مقایسه با جنگ‌های چند دهه اخیر، اهمیتی فزن‌تر می‌یابد. آنان در تأیید ادعای خویش بر نقش اراده و روحیه در جنگ‌های آینده و سهم جنگ‌های الکترونیکی، اطلاعاتی و امکان بهره‌گیری فزون‌تر از رسانه‌های دیجیتالی و چندگانه در آن جنگ‌ها اشاره نموده‌اند. علاوه بر آن، اذعان داشته‌اند که جنگ‌های آینده به سوی جنگ‌های نامتقارن (ناهم‌تراز) سیر می‌کنند. پیداست که در آن نوع جنگ‌ها، با بهره‌گیری از عملیات روانی می‌توان اهداف متعدد راهبردی را محقق ساخت.

کارگزاران عملیات روانی، اعم از دولت‌ها، سرویس‌های نظامی یا بنگاه‌های سیاسی و تبلیغاتی، در جنگ‌های آینده از این “زرادخانه نوین” برای مقاصد مختلف، و جهت تأثیر نهادن بر مخاطبان متفاوت، بهره می‌گیرند. از همین روی، دولت‌ها و ارتش‌ها، عملیات روانی را به چهار سطح تاکتیکی، عملیاتی، راهبردی (استراتژیک) و تحکیمی تقسیم کرده‌اند. عده‌ای از محققان نوع پنجمی (عملیات روانی در بحران‌های امنیتی) را نیز بر آن افزوده‌اند.

عملیات روانی تاکتیکی در منطقه‌ای صورت می‌گیرد که یک مأموریت ویژه علیه دشمن در حال انجام است. هدف این نوع عملیات آن است که با تحمیل فشار روانی بر نیروهای دشمن، تحقق اهداف آن مأموریت را تسهیل کند. عملیات روانی عملیاتی نیز در یک منطقه جغرافیایی خاص، و به منظور افزایش اثربخشی نیروها و استراتژی‌های فرماندهان نظامی صورت می‌گیرد.

اما، عملیات روانی راهبردی به منظور تأثیر نهادن بر نگرش‌ها ، ادراکات و رفتار مخاطبان آماج، اعم از دوست، بی‌طرف و دشمن، صورت می‌گیرد. این نوع عملیات روانی به طور معمول در خارج از سرویس‌های نظامی طراحی می‌شود، لیکن برای اجرای آن هم از امکانات نیروهای نظامی (به ویژه وزارت دفاع کشورهای عامل آن) استفاده می‌شود و هم از امکانات سایر و نهادها و مؤسسات کشوری. در عملیات روانی نوع چهارم نیز تلاش می‌شود تا بر نگرش‌ها و عقاید مردم منطقه آزاد شده تأثیر گذاشته شود.

امروزه در کشورهای مختلف همزمان از هر چهار  نوع عملیات روانی، بهره‌گیری می‌شود. بهره‌گیری اثر بخش از این چند نوع عملیات روانی، خواه به صورت همزمان یا جداگانه، مستلزم تدقیق و تصریح ابعاد، وجوه و فرآیندهای بهره‌گیری از آنهاست. به عبارت دیگر، برای بهره‌گیری روشمند از انواع عملیات روانی، به ویژه عملیات روانی راهبردی، باید اهداف، سیاست‌ها، روش‌ها و اصول آنها تدقیق شود و فرآیند تهیه، تولید، پیش‌آزمون، اجراء و پس‌آزمون فرآورده‌های مختلف آنها مشخص شود.

تبلیغات

نظرسنجی

کاریکاتور

پربازدیدترین های هفته